ಲೇಖಕರು : ಡಾ.ರಾಜೇಂದ್ರಪ್ರಸಾದ್.ಪಿ ಎಂಎಸ್ಡಬ್ಲ್ಯೂ, ಪಿಹೆಚ್ಡಿ, ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಚಿಂತಕರು. ಪ್ರಸ್ತುತ ಗ್ರಾಸ್ರೂಟ್ಸ್ ರಿಸರ್ಚ್ ಅಂಡ್ ಅಡ್ವೊಕಸಿ ಮೂವ್ಮೆಂಟ್ನಲ್ಲಿ ಸಮುದಾಯ ಸಮಲೋಚನಾ ತಂಡದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.
ಭಾರತದ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಲಿಂಗ ಸಮಾನತೆ ಮತ್ತು ಮಹಿಳಾ ಸಬಲೀಕರಣದ ಪಯಣವು ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಹೋರಾಟ ಹಾಗೂ ಶಾಸನಾತ್ಮಕ ವಿಕಸನವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. 2023ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ನಲ್ಲಿ ಅಂಗೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ‘ನಾರಿ ಶಕ್ತಿ ವಂದನ ಅಧಿನಿಯಮ’ ಅಥವಾ 106ನೇ ಸಂವಿಧಾನ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಕಾಯ್ದೆಯು ಈ ಸುದೀರ್ಘ ಪಯಣದ ಒಂದು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮೈಲಿಗಲ್ಲಾಗಿದೆ. ಈ ಕಾಯ್ದೆಯು ಲೋಕಸಭೆ, ರಾಜ್ಯಗಳ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳು ಮತ್ತು ದೆಹಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶದ ವಿಧಾನಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಶೇಕಡಾ 33ರಷ್ಟು ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಮೀಸಲಿಡುವ ಗುರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾರತೀಯ ರಾಜಕೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವು ದಶಕಗಳಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿದ್ದು, ಈ ಅಸಮತೋಲನವನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸಲು ಈ ಶಾಸನಾತ್ಮಕ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪವು ಅತ್ಯಗತ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಪ್ರಸ್ತುತ ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವು ಸುಮಾರು ಶೇಕಡಾ 15ರಷ್ಟಿದ್ದು, ಇದು ಜಾಗತಿಕ ಸರಾಸರಿಗಿಂತ ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ ಕಡಿಮೆಯಿದೆ.
ಮಹಿಳಾ ಮೀಸಲಾತಿಯ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಪಥ ಮತ್ತು ಶಾಸನಾತ್ಮಕ ವಿಕಸನ
ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳಾ ಮೀಸಲಾತಿಯ ಬೇಡಿಕೆಯು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಪೂರ್ವ ಕಾಲದಿಂದಲೇ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿತ್ತು. 1931ರಲ್ಲಿ ಸರೋಜಿನಿ ನಾಯ್ಡು ಮತ್ತು ಬೇಗಂ ಶಾ ನವಾಜ್ ಅವರಂತಹ ನಾಯಕಿಯರು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಗೆ ಜ್ಞಾಪನಾ ಪತ್ರ ಸಲ್ಲಿಸಿ, ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಪುರುಷರಷ್ಟೇ ಸಮಾನ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯದ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ನೀಡಬೇಕು ಎಂದು ಒತ್ತಾಯಿಸಿದ್ದರು. ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನ ರಚನಾ ಸಭೆಯಲ್ಲಿದ್ದ 389 ಸದಸ್ಯರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ 15 ಮಹಿಳೆಯರಿದ್ದರು. ಕುತೂಹಲಕಾರಿ ವಿಷಯವೆಂದರೆ, ಅಂದಿನ ಅನೇಕ ಮಹಿಳಾ ಸದಸ್ಯರು ಲಿಂಗ ಆಧಾರಿತ ಮೀಸಲಾತಿಯನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿದ್ದರು. ಮೀಸಲಾತಿಯು ಮಹಿಳೆಯರನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಿಂದ ಹೊರಗಿಡಬಹುದು ಮತ್ತು ಅವರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಸಂಶಯ ಉಂಟುಮಾಡಬಹುದು ಎಂಬುದು ಅವರ ಆತಂಕವಾಗಿತ್ತು.
1971ರಲ್ಲಿ ರಚನೆಯಾದ ‘ಮಹಿಳೆಯರ ಸ್ಥಿತಿಗತಿ ಕುರಿತ ಸಮಿತಿ’ (CSWI) ಸಲ್ಲಿಸಿದ ‘ಸಮಾನತೆಯತ್ತ’ (Towards Equality) ಎಂಬ ವರದಿಯು ಭಾರತೀಯ ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರ ಅಲ್ಪ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವನ್ನು ಸಾಂಸ್ಥಿಕವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಿದ ಮೊದಲ ಪ್ರಮುಖ ದಾಖಲೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ವರದಿಯು ಭಾರತೀಯ ರಾಜ್ಯವು ಲಿಂಗ ಸಮಾನತೆಯನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸುವಲ್ಲಿ ವಿಫಲವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಎಚ್ಚರಿಸಿತ್ತು. ತದನಂತರದ ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳು ಮಹಿಳಾ ಮೀಸಲಾತಿಯನ್ನು ಸಂಸತ್ತಿನ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ತರಲು ಹಲವು ಪ್ರಯತ್ನಗಳನ್ನು ಕಂಡವು.
ಮಹಿಳೆಯರ ರಾಜಕೀಯ ಸಬಲೀಕರಣದ ಪಯಣವು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ 1974ರಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಆ ವರ್ಷ ಮಂಡನೆಯಾದ ‘Towards Equality’ ವರದಿಯು ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ರಾಜಕೀಯವಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಕ್ರಮಗಳ ಅಗತ್ಯವಿರುವುದನ್ನು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಒತ್ತಿಹೇಳಿತು. ತದನಂತರ, 1988ರ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ ಯೋಜನೆಯು ಪಂಚಾಯತ್ ಮಟ್ಟದಿಂದ ಸಂಸತ್ತಿನವರೆಗೆ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಮೀಸಲಾತಿ ನೀಡಬೇಕೆಂದು ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಿತು. ಇದರ ಮೊದಲ ಯಶಸ್ವಿ ಹೆಜ್ಜೆಯಾಗಿ 1992ರಲ್ಲಿ 73ನೇ ಮತ್ತು 74ನೇ ಸಂವಿಧಾನ ತಿದ್ದುಪಡಿಯ ಮೂಲಕ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ 33% ಮೀಸಲಾತಿಯನ್ನು ಕಡ್ಡಾಯಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು.
ಆದರೆ, ಸಂಸತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಈ ಮಸೂದೆಯ ಹಾದಿ ಅಷ್ಟು ಸುಲಭವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. 1996ರಲ್ಲಿ 81ನೇ ಸಂವಿಧಾನ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಸೂದೆಯ ಮೂಲಕ ಸಂಸತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಇದನ್ನು ಮಂಡಿಸಲಾಯಿತಾದರೂ, ಲೋಕಸಭೆ ವಿಸರ್ಜನೆಯಾದ ಕಾರಣ ಅದು ರದ್ದಾಯಿತು. ನಂತರ 1998ರಲ್ಲಿ ಅಟಲ್ ಬಿಹಾರಿ ವಾಜಪೇಯಿ ಅವರ ಸರ್ಕಾರವು 12ನೇ ಲೋಕಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮಸೂದೆಯನ್ನು ಮಂಡಿಸಿತು, ಆದರೆ ರಾಜಕೀಯ ಒಮ್ಮತದ ಕೊರತೆಯಿಂದಾಗಿ ಅದು ವಿಫಲವಾಯಿತು. 2008ರಲ್ಲಿ ಮಂಡನೆಯಾದ 108ನೇ ಸಂವಿಧಾನ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಸೂದೆಯು 2010ರಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಅಂಗೀಕಾರಗೊಂಡರೂ, ಲೋಕಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಅನುಮೋದನೆ ಪಡೆಯಲಾಗದೆ ಮತ್ತೆ ರದ್ದಾಯಿತು.
ಅಂತಿಮವಾಗಿ, ದಶಕಗಳ ಸುದೀರ್ಘ ಕಾಯುವಿಕೆಯ ನಂತರ 2023ರಲ್ಲಿ ಇತಿಹಾಸ ನಿರ್ಮಾಣವಾಯಿತು. ಸಂಸತ್ತಿನ ವಿಶೇಷ ಅಧಿವೇಶನದಲ್ಲಿ ಮಂಡನೆಯಾದ 106ನೇ ಸಂವಿಧಾನ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಕಾಯ್ದೆಯು ಭಾರಿ ಬಹುಮತದೊಂದಿಗೆ ಅಂಗೀಕಾರಗೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ ಮಹಿಳಾ ಮೀಸಲಾತಿಯು ಶಾಸನಾತ್ಮಕ ರೂಪ ಪಡೆಯಿತು.
1996ರಿಂದ 2023ರವರೆಗಿನ ಈ ಸುದೀರ್ಘ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ರಾಜಕೀಯ ಇಚ್ಛಾಶಕ್ತಿಯ ಕೊರತೆ ಮತ್ತು ಹಿಂದುಳಿದ ವರ್ಗಗಳ (OBC) ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಕೋಟಾದ ಬೇಡಿಕೆಯಿಂದಾಗಿ ಮಸೂದೆಯು ಹಲವಾರು ಬಾರಿ ವಿಫಲವಾಯಿತು. 1996ರಲ್ಲಿ ಗೀತಾ ಮುಖರ್ಜಿ ನೇತೃತ್ವದ ಜಂಟಿ ಸಂಸದೀಯ ಸಮಿತಿಯು ಒಬಿಸಿ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೂ ಮೀಸಲಾತಿಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವ ಬಗ್ಗೆ ಪರಿಶೀಲಿಸುವಂತೆ ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಿತ್ತು.
ಕರ್ನಾಟಕ: ಮಹಿಳಾ ರಾಜಕೀಯ ಮೀಸಲಾತಿಯ ಪ್ರವರ್ತಕ
ರಾಷ್ಟ್ರ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳಾ ಮೀಸಲಾತಿಯ ಚರ್ಚೆಗಳು ತೀವ್ರಗೊಳ್ಳುವ ಮೊದಲೇ ಕರ್ನಾಟಕವು ಈ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಹೆಜ್ಜೆಯನ್ನು ಇಟ್ಟಿತ್ತು. 1983ರಲ್ಲಿ ಅಂದಿನ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಹೆಗಡೆ ಅವರ ನೇತೃತ್ವದ ಸರ್ಕಾರವು ಪಂಚಾಯತ್ ರಾಜ್ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಶೇಕಡಾ 25ರಷ್ಟು ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಮೀಸಲಿಡುವ ಮೂಲಕ ದೇಶದಲ್ಲೇ ಮೊದಲು ಎಂಬ ಖ್ಯಾತಿಗೆ ಪಾತ್ರವಾಯಿತು. ಇದು ಯಾವುದೇ ಪ್ರಬಲ ಮಹಿಳಾ ಸಂಘಟನೆಗಳ ಒತ್ತಡವಿಲ್ಲದೆ, ವಿಕೇಂದ್ರೀಕರಣದ ಮೂಲಕ ಸಮಾಜದ ಕಟ್ಟಕಡೆಯ ಮಹಿಳೆಯನ್ನು ರಾಜಕೀಯಕ್ಕೆ ತರುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಮಾಡಲಾದ ಸುಧಾರಣೆಯಾಗಿತ್ತು.
ಕರ್ನಾಟಕದ ಈ ಮಾದರಿಯು ನಂತರದಲ್ಲಿ 1992ರ ಸಂವಿಧಾನದ 73ನೇ ಮತ್ತು 74ನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳಿಗೆ ಭದ್ರ ಬುನಾದಿಯನ್ನು ಹಾಕಿಕೊಟ್ಟಿತು. ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ, ಕರ್ನಾಟಕ ಸೇರಿದಂತೆ ಅನೇಕ ರಾಜ್ಯಗಳು ಈ ಮೀಸಲಾತಿಯನ್ನು ಶೇಕಡಾ 50ಕ್ಕೆ ಏರಿಸಿವೆ. ಸ್ಥಳೀಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿನ ಈ ಯಶಸ್ಸು ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ನಾಯಕತ್ವದ ಗುಣಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಗುರುತಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಹಕಾರಿಯಾಯಿತು.ಆದಾಗ್ಯೂ, ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರ ಭವ್ಯ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವಿದ್ದರೂ, ಕರ್ನಾಟಕದ ವಿಧಾನಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರ ಸಂಖ್ಯೆಯು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಕನಿಷ್ಠ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿದೆ. 2023ರ ಕರ್ನಾಟಕ ವಿಧಾನಸಭಾ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಆಯ್ಕೆಯಾದ ಮಹಿಳೆಯರ ಪ್ರಮಾಣವು ಶೇಕಡಾ 5ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಕಡಿಮೆ ಇದೆ.
ಕರ್ನಾಟಕದ ವಿಧಾನಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಿಳಾ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯದ ಈ ದಯನೀಯ ಸ್ಥಿತಿಯು ಮಹಿಳಾ ಮೀಸಲಾತಿ ಕಾಯ್ದೆಯ ತುರ್ತು ಅಗತ್ಯವನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಹತ್ತು ಮಹಿಳಾ ಶಾಸಕರಲ್ಲಿ ಆರು ಮಂದಿ ಮೀಸಲು ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಿಂದ (SC/ST) ಬಂದಿರುವುದು ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಮೀಸಲಾತಿಯು ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸುವಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸಾಬೀತುಪಡಿಸುತ್ತದೆ.
106ನೇ ಸಂವಿಧಾನ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಕಾಯ್ದೆ: ಪ್ರಮುಖ ನಿಬಂಧನೆಗಳು ಮತ್ತು ತಾಂತ್ರಿಕತೆ
2023ರ 106ನೇ ಸಂವಿಧಾನ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಕಾಯ್ದೆಯು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ ಕೆಲವು ಹೊಸ ವಿಧಿಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸುವ ಮೂಲಕ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಶಾಸಕಾಂಗದಲ್ಲಿ ಕಾಯಂ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ನೀಡಲು ಉದ್ದೇಶಿಸಿದೆ. ಈ ಕಾಯ್ದೆಯು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಲೋಕಸಭೆ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳಲ್ಲಿ ಶೇಕಡಾ 33ರಷ್ಟು ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ.
ಹೊಸದಾಗಿ ಸೇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸಂವಿಧಾನಿಕ ವಿಧಿಗಳು:
ವಿಧಿ 330A: ಲೋಕಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಸ್ಥಾನಗಳ ಮೀಸಲಾತಿಯನ್ನು ಇದು ಖಚಿತಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಜಾತಿ (SC) ಮತ್ತು ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಪಂಗಡಗಳಿಗೆ (ST) ಮೀಸಲಿಡಲಾದ ಸ್ಥಾನಗಳ ಪೈಕಿಯೂ ಮೂರನೇ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ಆಯಾ ಸಮುದಾಯದ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಮೀಸಲಿಡಲಾಗುತ್ತದೆ.
ವಿಧಿ 332A: ಪ್ರತಿ ರಾಜ್ಯದ ವಿಧಾನಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಮೀಸಲಿಡಲು ಈ ವಿಧಿಯು ಅವಕಾಶ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ SC/ST ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಆಂತರಿಕ ಮೀಸಲಾತಿ ಇರುತ್ತದೆ.
ವಿಧಿ 239AA ತಿದ್ದುಪಡಿ: ದೆಹಲಿಯ ವಿಧಾನಸಭೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಮೀಸಲಾತಿಯನ್ನು ಅನ್ವಯಿಸಲು ಈ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ವಿಧಿ 334A: ಇದು ಈ ಕಾಯ್ದೆಯ ಅನುಷ್ಠಾನದ ಸಮಯ ಮತ್ತು ಅವಧಿಯನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ. ಕಾಯ್ದೆಯು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ ನಂತರ ನಡೆಯುವ ಮೊದಲ ಜನಗಣತಿ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರದ ಪುನರ್ವಿಂಗಡಣೆಯ (Delimitation) ನಂತರವಷ್ಟೇ ಇದು ಜಾರಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ.
ಈ ಕಾಯ್ದೆಯ ಮತ್ತೊಂದು ಮುಖ್ಯ ಅಂಶವೆಂದರೆ ‘ಸನ್ಸೆಟ್ ಕ್ಲಾಸ್’ (Sunset Clause). ಈ ಮೀಸಲಾತಿಯು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ ದಿನದಿಂದ 15 ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಮಾತ್ರ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಸಂಸತ್ತು ಬಯಸಿದರೆ ಇದನ್ನು ಕಾನೂನಿನ ಮೂಲಕ ವಿಸ್ತರಿಸಬಹುದು. ಅಲ್ಲದೆ, ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಮೀಸಲಿಡಲಾದ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಪುನರ್ವಿಂಗಡಣೆಯ ನಂತರ ರೋಟೇಶನ್ (ಸರದಿ) ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಬದಲಾಯಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಅನುಷ್ಠಾನದ ವಿಳಂಬ: ಜನಗಣತಿ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರದ ಪುನರ್ವಿಂಗಡಣೆಯ ಸವಾಲುಗಳು
106ನೇ ಸಂವಿಧಾನ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಕಾಯ್ದೆಯು ಅಂಗೀಕಾರಗೊಂಡಿದ್ದರೂ, ಅದರ ತಕ್ಷಣದ ಅನುಷ್ಠಾನವು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿಲ್ಲ. ಕಾಯ್ದೆಯ ನಿಬಂಧನೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಮೀಸಲಾತಿಯು ಜಾರಿಗೆ ಬರಬೇಕಾದರೆ ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳಬೇಕಿದೆ:
ಮೊದಲನೆಯದಾಗಿ ಹೊಸ ಜನಗಣತಿ ನಡೆಯಬೇಕು ಮತ್ತು ಎರಡನೆಯದಾಗಿ ಅದರ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಪುನರ್ವಿಂಗಡಣೆ ಆಗಬೇಕು.
2021ರಲ್ಲಿ ನಡೆಯಬೇಕಿದ್ದ ದಶಕದ ಜನಗಣತಿಯು ಕೋವಿಡ್ ಕಾರಣದಿಂದ ವಿಳಂಬವಾಗಿದ್ದು, ಅದು 2027ರ ಸುಮಾರಿಗೆ ನಡೆಯುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿದೆ. ಜನಗಣತಿಯ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳು ಲಭ್ಯವಾದ ನಂತರ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳ ಪುನರ್ವಿಂಗಡಣಾ ಆಯೋಗವು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಇಡೀ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳಲು 2033-34ರವರೆಗೆ ಸಮಯ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಕ್ಷೇತ್ರದ ಪುನರ್ವಿಂಗಡಣೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಅಸಮತೋಲನದ ಆತಂಕ
ಕ್ಷೇತ್ರದ ಪುನರ್ವಿಂಗಡಣೆಯು ಕೇವಲ ತಾಂತ್ರಿಕ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲ, ಇದು ರಾಜಕೀಯವಾಗಿ ಮತ್ತು ಸಂವಿಧಾನಿಕವಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ ಲೋಕಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯು 1971ರ ಜನಗಣತಿಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ. ಜನಸಂಖ್ಯಾ ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಜಾರಿಗೆ ತಂದ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು (ಕರ್ನಾಟಕ, ತಮಿಳುನಾಡು, ಕೇರಳ), ಕ್ಷೇತ್ರದ ಪುನರ್ವಿಂಗಡಣೆಯಿಂದಾಗಿ ತಮ್ಮ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು ಎಂಬ ಆತಂಕ ಹೊಂದಿವೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವ್ಯತಿರಿಕ್ತವಾಗಿ, ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಹೆಚ್ಚಿರುವ ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿದೆ.
ಈ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಬಗೆಹರಿಸಲು ಸರ್ಕಾರವು ಲೋಕಸಭೆಯ ಒಟ್ಟು ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು 543ರಿಂದ ಸುಮಾರು 816 ಅಥವಾ 888ಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಪ್ರಸ್ತಾಪವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಸ್ಥಾನಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದರಿಂದ ಯಾವುದೇ ರಾಜ್ಯವು ತನ್ನ ಪ್ರಸ್ತುತ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳದೆ, ಹೊಸದಾಗಿ ಮಹಿಳೆಯರಿಗಾಗಿ ಮೀಸಲಾತಿಯನ್ನು ನೀಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.ಭವಿಷ್ಯದ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಪುನರ್ವಿಂಗಡಣೆಯಿಂದಾಗಿ ಲೋಕಸಭೆಯ ಸ್ಥಾನಗಳು 543 ರಿಂದ ಅಂದಾಜು 816ಕ್ಕೆ ಏರಿಕೆಯಾಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿದ್ದು, ಇದು ದೇಶದ ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಬದಲಾವಣೆ ತರಲಿದೆ. ಮಹಿಳಾ ಮೀಸಲಾತಿ ಕಾಯ್ದೆಯನ್ವಯ ಈ ಒಟ್ಟು ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಶೇಕಡಾ 33 ರಷ್ಟು ಅಂದರೆ ಸುಮಾರು 272 ಸ್ಥಾನಗಳು ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಮೀಸಲಾಗಲಿವೆ. ಈ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕ್ರಮವು ಸಂಸತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುವಿಕೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿ, ದೇಶದ ನೀತಿ ನಿರೂಪಣೆಯಲ್ಲಿ ಅವರ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಲಿದೆ.
ಈ ‘ಪ್ರೋ ರಾಟಾ’ (Pro-rata) ಸೂತ್ರವು ರಾಜ್ಯಗಳ ನಡುವಿನ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯದ ಸಮತೋಲನವನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಮತ್ತು ಮಹಿಳಾ ಮೀಸಲಾತಿಯನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ಜಾರಿಗೆ ತರಲು ಇರುವ ಒಂದು ಮಾರ್ಗೋಪಾಯವಾಗಿದೆ. ಆದರೂ, 2011ರ ಜನಗಣತಿಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಮೀಸಲಾತಿಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಬೇಕು ಎಂಬ ವಿರೋಧ ಪಕ್ಷಗಳ ಒತ್ತಾಯವು ಸರ್ಕಾರದ ಮುಂದಿರುವ ಮತ್ತೊಂದು ಸವಾಲಾಗಿದೆ.
ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಮೀಸಲಾತಿಯ ಪ್ರಭಾವ: ಸಬಲೀಕರಣ ಮತ್ತು ಸವಾಲುಗಳು
ಮಹಿಳಾ ಮೀಸಲಾತಿಯು ಕೇವಲ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳ ಬದಲಾವಣೆಯಲ್ಲ, ಅದು ಸಮಾಜದ ಆಳದಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ತರಬಲ್ಲ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಪಂಚಾಯತ್ ರಾಜ್ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಿಳಾ ಮೀಸಲಾತಿಯ ಪ್ರಭಾವದ ಬಗ್ಗೆ ನಡೆದ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಮಿಶ್ರ ಫಲಿತಾಂಶಗಳನ್ನು ನೀಡಿವೆ. ಕೆಲವು ಸಂಶೋಧನೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಮಹಿಳಾ ನಾಯಕತ್ವದ ಪಂಚಾಯತ್ಗಳಲ್ಲಿ ಕುಡಿಯುವ ನೀರು, ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಆದರೆ, ‘ಸರಪಂಚ್ ಪತಿ’ ಅಥವಾ ಪ್ರತಿನಿಧಿ ನಾಯಕತ್ವದ ಸಮಸ್ಯೆ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಅಡ್ಡಿಯಾಗಿ ಉಳಿದಿದೆ. ಅನೇಕ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರು ಚುನಾಯಿತರಾಗಿದ್ದರೂ, ಅವರ ಪರವಾಗಿ ಅವರ ಪತಿ ಅಥವಾ ಪುರುಷ ಸಂಬಂಧಿಕರೇ ಅಧಿಕಾರ ಚಲಾಯಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಮಹಿಳಾ ಮೀಸಲಾತಿಯ ಮೂಲ ಉದ್ದೇಶವಾದ ನಿರ್ಧಾರ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರ ನೇರ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುವಿಕೆಯನ್ನು ಕುಂಠಿತಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.
ಕರ್ನಾಟಕದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಅಧ್ಯಯನವೊಂದರ ಪ್ರಕಾರ, ಮಹಿಳಾ ಮೀಸಲಾತಿಯು ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯತ್ಗಳ ತೆರಿಗೆ ಸಂಗ್ರಹಣೆ ಅಥವಾ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸೇವೆಗಳ ವಿತರಣೆಯ ಮೇಲೆ ಅಲ್ಪ ಪ್ರಮಾಣದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನಷ್ಟೇ ಬೀರಿದೆ ಎಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೂ ಇದೆ. ಇದು ಮೀಸಲಾತಿಯ ಜೊತೆಗೆ ಮಹಿಳಾ ನಾಯಕಿಯರಿಗೆ ಸೂಕ್ತ ತರಬೇತಿ ಮತ್ತು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಲು ಪೂರಕವಾದ ವಾತಾವರಣದ ಅಗತ್ಯತೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
ಜಾಗತಿಕ ಹೋಲಿಕೆ: ಭಾರತ ಮತ್ತು ಇತರ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು
ಮಹಿಳಾ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಭಾರತವು ಜಾಗತಿಕವಾಗಿ ಅನೇಕ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಿಗಿಂತ ಹಿಂದೆ ಬಿದ್ದಿದೆ. ರುವಾಂಡಾದಂತಹ ಸಣ್ಣ ದೇಶಗಳು ಶೇಕಡಾ 60ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಮಹಿಳಾ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.
ಜಾಗತಿಕವಾಗಿ ಮೀಸಲಾತಿಯನ್ನು ಮೂರು ವಿಧಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು: ಶಾಸನಬದ್ಧ ಮೀಸಲು ಸ್ಥಾನಗಳು (ಭಾರತ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿರುವ ಮಾದರಿ), ಶಾಸನಬದ್ಧ ಅಭ್ಯರ್ಥಿ ಕೋಟಾ (ಅರ್ಜೆಂಟೀನಾದಂತಹ ದೇಶಗಳು), ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳ ಸ್ವಯಂಪ್ರೇರಿತ ಕೋಟಾ (ಯುರೋಪ್ನ ದೇಶಗಳು). ಭಾರತದಲ್ಲಿ ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳು ಸ್ವಯಂಪ್ರೇರಿತವಾಗಿ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಟಿಕೆಟ್ ನೀಡುವಲ್ಲಿ ವಿಫಲವಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಮೀಸಲಾತಿಯು ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಮುಖ ಚರ್ಚೆಗಳು ಮತ್ತು ವಾದ-ವಿವಾದಗಳು
ಮಹಿಳಾ ಮೀಸಲಾತಿ ಕಾಯ್ದೆಯು ಸರ್ವಾನುಮತದಿಂದ ಅಂಗೀಕಾರಗೊಂಡಿದ್ದರೂ, ಅದರ ಸುತ್ತಲೂ ಕೆಲವು ಪ್ರಮುಖ ಚರ್ಚೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿವೆ:
ಒಬಿಸಿ ಉಪ-ಮೀಸಲಾತಿಯ ಬೇಡಿಕೆ: ಮಸೂದೆಯ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಟೀಕೆಯೆಂದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಒಬಿಸಿ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಸ್ಥಾನಗಳಿಲ್ಲದಿರುವುದು. ಒಬಿಸಿ ಸಮುದಾಯವು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ದೊಡ್ಡ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದು, ಅವರಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಕೋಟಾ ನೀಡದಿದ್ದರೆ ಮೀಸಲಾತಿಯ ಲಾಭವು ಕೇವಲ ಮೇಲ್ವರ್ಗದ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗಬಹುದು ಎಂದು ರಾಹುಲ್ ಗಾಂಧಿಯವರಂತಹ ನಾಯಕರು ವಾದಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಮೇಲ್ಮನೆಗಳ ಹೊರಗಿಡುವಿಕೆ: ಪ್ರಸ್ತುತ ಕಾಯ್ದೆಯು ರಾಜ್ಯಸಭೆ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳ ವಿಧಾನ ಪರಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಮೀಸಲಾತಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಮೇಲ್ಮನೆಗಳು ಪ್ರಮುಖ ನೀತಿ ನಿರೂಪಣಾ ಸಭೆಗಳಾಗಿದ್ದು, ಇಲ್ಲಿಯೂ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಸ್ಥಾನವಿರಬೇಕು ಎಂಬುದು ಮಹಿಳಾ ಸಂಘಟನೆಗಳ ಬೇಡಿಕೆಯಾಗಿದೆ.
ಅರ್ಹತೆ ವರ್ಸಸ್ ಮೀಸಲಾತಿ: ಕೆಲವರು ಮೀಸಲಾತಿಯು ‘ಅರ್ಹತೆ’ಯನ್ನು (Merit) ಕುಂದಿಸಬಹುದು ಮತ್ತು ಮಹಿಳೆಯರು ಕೇವಲ ಕೋಟಾದ ಮೂಲಕವಷ್ಟೇ ಗೆಲ್ಲಬಲ್ಲರು ಎಂಬ ತಪ್ಪು ಸಂದೇಶ ನೀಡಬಹುದು ಎಂದು ವಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ, ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ಪುರುಷ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯವಿರುವ ರಾಜಕೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಸಮಾನ ಅವಕಾಶ ನೀಡಲು ಮೀಸಲಾತಿಯು ಒಂದು ಅಗತ್ಯವಾದ ‘ಸಮಬಲದ ವೇದಿಕೆ’ (Level Playing Field) ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಜ್ಞರು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಡುತ್ತಾರೆ.
ಭವಿಷ್ಯದ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ ಮತ್ತು ಸಮಾರೋಪ
106ನೇ ಸಂವಿಧಾನ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಕಾಯ್ದೆಯು ಕೇವಲ ಒಂದು ಶಾಸನವಲ್ಲ, ಅದು ಭಾರತೀಯ ಸಮಾಜದ ಪಿತೃಪ್ರಧಾನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೇಲೆ ನಡೆಸಲಾದ ಪ್ರಬಲ ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ದಾಳಿಯಾಗಿದೆ. ಮಹಿಳೆಯರು ಕೇವಲ ಮತದಾರರಾಗಿ ಉಳಿಯದೆ, ನೀತಿ ನಿರೂಪಕರಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಲು ಇದು ಪೂರಕವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಯಶಸ್ಸು ಕೇವಲ ಅನುಷ್ಠಾನದ ವೇಗದ ಮೇಲೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳು ಮಹಿಳಾ ನಾಯಕತ್ವವನ್ನು ಹೇಗೆ ಬೆಳೆಸುತ್ತವೆ ಎಂಬುದರ ಮೇಲೂ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ, ಮಹಿಳಾ ರಾಜಕೀಯ ಮೀಸಲಾತಿಯು ‘ಮಹಿಳಾ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ’ಯಿಂದ ‘ಮಹಿಳಾ ನೇತೃತ್ವದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ’ಯತ್ತ ಭಾರತವನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವ ಒಂದು ಮಹತ್ವಾಕಾಂಕ್ಷಿ ಹೆಜ್ಜೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಉದ್ಭವಿಸಬಹುದಾದ ತಾಂತ್ರಿಕ ಸವಾಲುಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಆತಂಕಗಳನ್ನು ಚರ್ಚೆಯ ಮೂಲಕ ಬಗೆಹರಿಸಿಕೊಂಡು, ಎಲ್ಲ ವರ್ಗದ ಮಹಿಳೆಯರನ್ನು ಒಳಗೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ ಭಾರತದ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಬಲಪಡಿಸಬೇಕಿದೆ. ಇದು ಭಾರತದ ‘ಅಮೃತ ಕಾಲ’ದ ಪ್ರಮುಖ ಲಕ್ಷಣವಾಗಲಿದೆ.
